सह्याद्री कोसळतोय… आणि आपण त्याला अजूनही “नैसर्गिक आपत्ती” म्हणतोय

मागील काही दिवसांत सह्याद्रीच्या अनेक भागांत घडणाऱ्या घटना अस्वस्थ करणाऱ्या आहेत. कुठे डोंगरावरून दरड कोसळते आहे, कुठे घरांवर मातीचा डोंगर येऊन पडतो आहे, कुठे घाटरस्ते बंद होत आहेत, तर कुठे रस्त्यांचा पाया खचून वाहतूक विस्कळीत होत आहे. पुणे–मुंबईसारखा महत्त्वाचा महामार्ग बंद पडला की शहरांना जाणवते की डोंगराचा राग किती महाग पडू शकतो. पण डोंगराच्या कुशीत राहणाऱ्या गावांसाठी हा राग रोजच्या जगण्याचा प्रश्न असतो.

प्रत्येक वेळी बातम्यांमध्ये एकच शब्द ऐकू येतो—“नैसर्गिक आपत्ती.”

पाऊस जास्त पडला. माती सैल झाली. दरड कोसळली.

पण इतक्यावर ही गोष्ट संपते का?

सह्याद्रीत पाऊस नवीन नाही. हजारो, लाखो वर्षांपासून हा पाऊस या डोंगरांवर पडतो आहे. पावसाळ्यात धबधबे वाहतात, नद्या भरतात, धुके दऱ्यांमध्ये उतरते आणि माती पाणी पिते. हा पाऊस सह्याद्रीचा शत्रू नाही; तो त्याचा श्वास आहे.

मग आज इतके डोंगर का खचत आहेत?

कारण आपण सह्याद्रीला डोंगर म्हणून पाहणे थांबवले आहे. आपण त्याला प्लॉट म्हणून पाहू लागलो आहोत.

जिथे झाडांच्या मुळांनी माती घट्ट धरून ठेवली होती, तिथे आता बुलडोझरचे दात उतरले आहेत. जिथे पावसाचे पाणी हळूहळू जमिनीत मुरत होते, तिथे आता काँक्रीटचे तळे उभे आहेत. जिथे नैसर्गिक ओढे आणि पाण्याचे प्रवाह होते, तिथे रिसॉर्टची पार्किंग, फार्महाऊसची कंपाउंड वॉल किंवा एखाद्या “व्ह्यू पॉइंट”कडे जाणारा रस्ता उभा राहिला आहे.

डोंगर फोडून बांधलेले फार्महाऊस, उतारावर उभारलेले रिसॉर्ट्स, परवानग्यांच्या सीमारेषेपलीकडे गेलेली बांधकामे, जंगलात काढलेले अनियोजित रस्ते—या सगळ्याचा परिणाम एका दिवसात दिसत नाही. सुरुवातीला तो परिसर अधिक “डेव्हलप्ड” दिसतो. पर्यटक येतात. फोटो काढले जातात. विकेंडला गाड्यांची गर्दी होते. निसर्गाच्या नावावर व्यवसाय वाढतो.

पण डोंगराला जखम झाली की ती जखम पावसाळ्यात उघडते.

डोंगराचा उतार हा फक्त मातीचा ढिगारा नसतो. त्यात खडकांचे थर असतात, पाण्याचे सूक्ष्म मार्ग असतात, झाडांच्या मुळांचे जाळे असते, गवताची पकड असते आणि पावसाचे पाणी मुरण्याची स्वतःची पद्धत असते. आपण उतार कापतो, झाडे हटवतो, नैसर्गिक नाले बुजवतो, वरून माती टाकतो आणि मग त्या जागेवर बांधकाम उभे करतो. त्या क्षणी डोंगर दिसायला शांत असतो. पण त्याचा समतोल ढासळलेला असतो.

मग एक मुसळधार रात्र येते.

पाणी मुरत नाही. ते धावत खाली येते. मातीचा आधार सुटतो. खडकांच्या भेगा रुंदावतात. आणि अचानक एक दरड कोसळते.

त्या दरडीखाली एखादे घर असते. एखाद्या रस्त्यावरून शाळेची बस जात असते. एखाद्या गावाचा संपर्क तुटतो. एखाद्या कुटुंबाचे आयुष्य मातीखाली गाडले जाते.

ही केवळ निसर्गनिर्मित आपत्ती आहे असे म्हणणे म्हणजे मानवी हस्तक्षेपाचा मोठा भाग लपवणे होय.

यात प्रशासनाची जबाबदारी सर्वांत मोठी आहे.

डोंगर उतारावर बेकायदेशीर खोदकाम सुरु असताना, अनधिकृत किंवा अधिकृत देखील पण निसर्गाला बाध येईल असे बांधकाम सुरू असताना अधिकारी कुठे असतात? जंगलाच्या जवळ रिसॉर्ट उभे राहत असताना पर्यावरणीय नियम कोण तपासते? रस्ता काढताना उताराचा भूगर्भीय अभ्यास झाला का, पाण्याच्या प्रवाहाचा विचार झाला का, माती टाकण्याची जागा सुरक्षित आहे का—हे प्रश्न कोण विचारते?

जसे डोंगरफोड हे एक कारण आहे या आपत्तीचे अगदी तसेच दुसरे खुप कमी लेखेलेले म्हणजे त्याकडे फारसे कुणाचे लक्ष नसलेले तरीही तितकेच नुकसान करणारा एक गंभीर गुन्हा मनुष्य सह्याद्रीसोबत गेली अनेक दशके करीत आहे, तो म्हणजे वणवे पेटवणे. वणवा निसर्गाचे सर्वात जास्त नुकसान करीत आहे. दरवर्षी नव्याने जन्माला येणारे असंख्य रोपे वणवा जाळुन टाकतो, गवत जाळतो, देवास ठावुक किती करोडो प्राणी पक्षी जीवजंतु यांना जिवंत जाळतो. माती उघडी करतो आणि मातीची धुप जलद गतीने होण्यास कारणीभुत ठरतो. वणवा कधी आपोआअप लागत सह्याद्रीमध्ये. कुणीतरी जाणिवपुर्वक रान पेटवुन देत असते. परिणामी जमीनीची पाणी धारण करुन ठेवण्याची क्षमता कमी होते, पाणी मुरते कमी आणि वाहुन जास्त जाते, त्याचाच परिणाम शेवटी आकस्मिक पुर, आणि भुस्खलनात होतो. वणवा एक खुपच अंडर एस्टीमेट केला गेलेला महाभयंकर अपराध आहे जो आपण सह्याद्रीसोबत करीत आहोत.

दुर्घटना झाल्यावर पाहणी करणारी यंत्रणा, दुर्घटना टाळण्यासाठी आधी का दिसत नाही?

अनेकदा उत्तर अस्वस्थ करणारे असते. काही ठिकाणी प्रशासन निष्क्रिय असते. काही ठिकाणी स्थानिक दबाव, राजकीय हस्तक्षेप आणि व्यावसायिक हितसंबंध नियमांपेक्षा मोठे ठरतात. काही ठिकाणी कागदावरच्या परवानग्या आणि प्रत्यक्ष जागेवरील वास्तव यात जमीन-अस्मानाचा फरक असतो. आणि काही ठिकाणी भ्रष्टाचारामुळे निसर्गाची किंमत पैशात मोजली जाते. अगदी सामान्य कारकुनापासुन ते प्रथम श्रेणी उच्चशिक्षित अधिकारी देखील या भ्रष्ट व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक झालेले आहेत. सामान्य मजुर , सामान्य नोकरदार, व्यावसायिक, काबाडकष्ट करणा-या सामान्य जनतेपेक्षा उत्पन्नाची सर्वात जास्त हमी आणि सर्वात जास्त कायदेशीर सरळनार्गी उत्पन्न/पगार असताना देखील अजुन हवे, अजुन जास्त पैसा संपत्ती जमा करण्याची अभिलाषा या भ्रष्ट लोकांना सह्याद्रीचे लचके तोडायाला कधी घेऊन जाते हे त्यांनाच समजत नाही. प्रत्येक भ्रष्ट कमाईसोबत अनंत शाप नकळत हे शासकीय कर्मचारी अधिकारी स्वतःच्या घरादारासाठी कमावित आहेत याची त्यांनाच जाणीव नसते. कर्माच्या शाश्वत सिद्धांताची त्यांची कधी भेट झालेलीच नसते, किंवा झाली असली तरीही त्याकडे जाणिवपुर्वक डोळेझाक करुन ही मंडळी महान पापाचे भागीदार बनत आहेत.

दरड कोसळल्यानंतर पंचनामा होतो. मदतीची घोषणा होते. नुकसानभरपाईची चर्चा होते. पण ज्यांनी डोंगर कापला, पाण्याचा मार्ग बदलला, नियम मोडले किंवा डोळेझाक केली—त्यांची जबाबदारी किती वेळा निश्चित होते?

पाऊस पडला म्हणून दोष पावसाला देणे सोपे आहे.

पण पाऊस दोषी नाही.

दोष आहे त्या विकासाच्या कल्पनेचा, ज्यात डोंगर हा फक्त बांधकामासाठी रिकामा भूभाग आहे. दोष आहे त्या पर्यटनाचा, ज्यात निसर्गाचा अनुभव घेण्याऐवजी निसर्गावर मालकी गाजवण्याची घाई आहे. दोष आहे त्या व्यवस्थेचा, जी संकटानंतर मदतीचे फोटो काढते; पण संकट टाळण्यासाठी कठोर निर्णय घेत नाही.

सह्याद्री वाचवायचा असेल तर केवळ आपत्ती व्यवस्थापन पुरेसे नाही. आपल्याला आपत्तीपूर्व व्यवस्थापन करावे लागेल.

डोंगर उतारांवरील बांधकामांसाठी भूगर्भशास्त्रीय सर्वेक्षण बंधनकारक करावे लागेल. संवेदनशील भागांत नवीन रिसॉर्ट्स, फार्महाऊसेस आणि अनियोजित रस्त्यांवर निर्बंध आणावे लागतील. नैसर्गिक पाण्याचे प्रवाह, जंगलांचे पट्टे आणि स्थानिक वनस्पती यांचे संरक्षण करावे लागेल. नियम मोडणाऱ्यांवर केवळ नोटिसा नव्हे, तर प्रत्यक्ष कारवाई व्हायला हवी.

स्थानिक ग्रामस्थांना निर्णयप्रक्रियेत स्थान द्यावे लागेल. कारण कोणत्या उतारावर पाणी साचते, कोणत्या वाटेने ओढा वाहतो, कोणत्या डोंगराला पावसाळ्यात भेगा पडतात—हे ज्ञान अनेकदा गावकऱ्यांकडे असते; फाईलमध्ये नसते.

पर्यटनही बदलावे लागेल.

सह्याद्रीत जाणे म्हणजे मोठ्या आवाजात संगीत लावणे, डोंगराच्या कडेला रिसॉर्ट बांधणे किंवा प्रत्येक दृश्याला “प्रॉपर्टी व्हॅल्यू”मध्ये बदलणे नव्हे. पर्यटन म्हणजे त्या प्रदेशाचा स्वभाव समजून घेणे, त्याच्या मर्यादा स्वीकारणे आणि त्याला कमीत कमी जखम करून अनुभवणे.

आज सह्याद्री कोसळतोय.

त्याच्या दरडींमध्ये फक्त माती आणि दगड नाहीत. तिथे आपल्या बेफिकीर निर्णयांचे अवशेष आहेत. तिथे अनधिकृत बांधकामांची सावली आहे. तिथे भ्रष्ट परवानग्यांचा वास आहे. तिथे प्रशासनाच्या दुर्लक्षाची किंमत आहे.

सह्याद्री आपल्याला घाबरवत नाही.

तो इशारा देतो आहे.

“मला जखमी करणे थांबवा.
माझ्या उतारांना समजून घ्या.
माझ्या पाण्याचे मार्ग रोखू नका.
कारण मी कोसळलो, तर तुमचे रस्ते, तुमची घरे, तुमचे रिसॉर्ट्स आणि तुमच्या विकासाच्या कल्पनाही माझ्यासोबत कोसळतील.”