काजवे कमी होतायत म्हणतात… मग निसर्गशाळेत ते वाढत कसे आहेत?

काजव्यांची संख्या कमी होत असल्याच्या बातम्या आपण वारंवार ऐकतो. पण निसर्गशाळेच्या परिसरात मात्र दरवर्षी काजव्यांची संख्या वाढताना दिसते. यामागचे कारण केवळ योगायोग नसून अधिवास संवर्धन आहे.

मे महिन्याचा शेवट आणि जूनची सुरुवात. सह्याद्रीच्या डोंगरदऱ्यांमध्ये संध्याकाळ हळूहळू गडद होत जाते. पक्ष्यांचा किलबिलाट थांबतो. झाडांवर शांतता पसरते. आणि अचानक अंधाराच्या पडद्यामागून हजारो छोटे दिवे लुकलुकू लागतात.

पहिल्यांदा हे दृश्य पाहणाऱ्या व्यक्तीला क्षणभर विश्वास बसत नाही. जणू आकाशातील तारे जमिनीवर उतरले आहेत. पण हे तारे नसतात. ते असतात काजवे.

काजवे हा निसर्गातील एक अद्भुत चमत्कार आहे. आपल्या शरीरात स्वतः प्रकाश निर्माण करणाऱ्या मोजक्याच जीवांपैकी ते एक आहेत. हा प्रकाश केवळ सुंदर दिसण्यासाठी नसतो. त्यामागे एक महत्त्वाचा उद्देश असतो – संवाद, मीलन आणि पुढील पिढीची निर्मिती.

काजव्यांचा महोत्सव म्हणजे काय?

आपण ज्याला “काजवा महोत्सव” म्हणतो, तो प्रत्यक्षात काजव्यांचा प्रजनन काळ असतो. नर काजवे हवेत उडत विशिष्ट लयीत प्रकाशाच्या खुणा करतात. प्रत्येक प्रजातीची ही लय वेगळी असते. मादी त्या संकेतांना प्रतिसाद देते. योग्य नर आणि मादी एकमेकांना ओळखतात आणि त्यांचे मीलन होते.

म्हणजेच आपण पाहत असलेला हा प्रकाशोत्सव प्रत्यक्षात निसर्गाचा एक भव्य लग्नसोहळाच असतो.

मीलनानंतर मादी ओलसर मातीमध्ये किंवा पानांच्या थराखाली अंडी घालते. काही आठवड्यांनी त्या अंड्यांतून अळ्या बाहेर पडतात. अनेकांना वाटते की काजव्यांचे आयुष्य आपण पाहतो त्या काही दिवसांपुरतेच असते. पण सत्य वेगळे आहे.

काजव्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा काळ अळी अवस्थेत जातो. या अळ्या मातीमध्ये, ओलसर जागांमध्ये आणि पालापाचोळ्यात राहतात. गोगलगायी, कृमी आणि इतर सूक्ष्म जीव त्यांचे अन्न असते. काही प्रजातींच्या अळ्याही मंद प्रकाश निर्माण करतात. अनेक महिने, कधी कधी वर्षभर हा प्रवास सुरू राहतो. त्यानंतर कोशावस्था आणि मग प्रौढ काजव्याचा जन्म.

आपण ज्यांचा महोत्सव पाहायला जातो ते प्रौढ काजवे प्रत्यक्षात काही दिवस किंवा काही आठवडेच जगतात. त्यांचा संपूर्ण उद्देश एकच – पुढील पिढीची निर्मिती.

आज महाराष्ट्रात काजवा महोत्सव लोकप्रिय झाला आहे. हजारो लोक सह्याद्रीत काजवे पाहण्यासाठी येतात. यामुळे निसर्गाबद्दल कुतूहल निर्माण होते, जैवविविधतेची ओळख होते आणि ग्रामीण भागातील लोकांना रोजगाराच्या संधी मिळतात.

पण याचबरोबर एक प्रश्न वारंवार विचारला जातो – “काजवे पाहायला गेल्याने काजव्यांची संख्या कमी होते का?”

माझ्या निरीक्षणानुसार आणि अनुभवावरून उत्तर स्पष्ट आहे – नाही.

फक्त काजवे पाहिल्याने काजवे कमी होत नाहीत. आपण पक्षी निरीक्षण करतो, फुलपाखरे पाहतो, ताऱ्यांचे निरीक्षण करतो. त्याप्रमाणे काजव्यांचेही निरीक्षण करता येते. समस्या निरीक्षणात नाही. समस्या आपल्या वागणुकीत असते.

मोठ्या आवाजातील डीजे, प्रखर प्रकाशझोत, लेझर लाईट्स, कचरा, झाडाझुडपांची तोडफोड किंवा अधिवासात अनावश्यक हस्तक्षेप यामुळे काजव्यांना त्रास होऊ शकतो. हे टाळणे आवश्यक आहे.

मात्र काजव्यांच्या घटत्या संख्येसाठी केवळ पर्यटनालाच दोष देणे योग्य ठरणार नाही.

खरा प्रश्न पर्यटनाचा नाही

खरे संकट दुसरीकडे आहे.

सह्याद्रीमध्ये दरवर्षी लागणारे वणवे, रासायनिक खतांचा वाढता वापर, कीटकनाशके, डोंगर फोडणे, खाणकाम, जंगलांचे तुकडे होणे आणि ओलसर अधिवास नष्ट होणे यामुळे काजव्यांचे अस्तित्व धोक्यात येत आहे.

काजव्यांचे जीवन जमिनीशी जोडलेले आहे. त्यांची अंडी जमिनीत असतात. अळ्या जमिनीत राहतात. त्यामुळे आग, रसायने किंवा अधिवासाचा नाश याचा सर्वाधिक फटका त्यांनाच बसतो.

याच कारणामुळे अनेक भागांत काजव्यांची संख्या कमी होताना दिसते.

पण याच वेळी एक वेगळी गोष्टही दिसते.

निसर्गशाळेच्या परिसरात गेल्या अनेक वर्षांपासून काजव्यांची संख्या सातत्याने वाढताना दिसत आहे. हे का घडते?

निसर्गशाळेत काजवे का वाढतात?

याचे उत्तर संवर्धनामध्ये आहे.

परिसरात वणवे लागू नयेत यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले जातात. रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांचा वापर टाळला जातो. डोंगर फोडले जात नाहीत. नैसर्गिक वनस्पती, पालापाचोळा आणि ओलसर जागा जपल्या जातात.

या सगळ्याचा परिणाम म्हणून काजव्यांना त्यांच्या संपूर्ण जीवनचक्रासाठी आवश्यक असलेले सुरक्षित वातावरण मिळते.

काजव्यांचे संवर्धन म्हणजे केवळ चमकणारे प्रौढ काजवे जपणे नव्हे. त्यांच्या अंड्यांचे, अळ्यांचे, मातीचे, जंगलाचे आणि संपूर्ण परिसंस्थेचे संरक्षण करणे होय.

म्हणूनच काजवा महोत्सवाबद्दल चर्चा करताना प्रश्न “महोत्सव असावा की नसावा?” हा नसावा.

प्रश्न असा असावा – “आपण निसर्गाचा अनुभव किती जबाबदारीने घेतो?”

जबाबदार पर्यटन म्हणजे शांतपणे निरीक्षण करणे. कचरा न टाकणे. मोठे प्रकाशझोत न वापरणे. झाडांची हानी न करणे. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपण पाहायला आलेल्या निसर्गाचा आदर राखणे.

जबाबदार पर्यटक कसा असावा?

• शांतपणे निरीक्षण करा.
• मोबाईल फ्लॅश वापरू नका.
• मोठा आवाज टाळा.
• कचरा सोडू नका.
• निसर्गाचा आदर करा.

काजव्यांचा प्रकाश हा केवळ सौंदर्याचा अनुभव नाही. तो निसर्गाचा संदेश आहे.

हा संदेश सांगतो की जैवविविधता जपली, जंगलांचे रक्षण केले, माती आणि पाणी सुरक्षित ठेवले तर निसर्ग आपल्याला अशा असंख्य चमत्कारांनी समृद्ध करत राहील.

कारण काजवे वाचवायचे असतील, तर केवळ काजवे जपून चालणार नाही. त्यांचे संपूर्ण जग जपावे लागेल.

आणि तेव्हा, दरवर्षी पावसाळ्याच्या उंबरठ्यावर, सह्याद्रीच्या अंधाऱ्या रात्री पुन्हा एकदा या जिवंत तारकांच्या प्रकाशाने उजळून निघतील.