गडांचा राजा – मुरुंबदेवाचा डोंगर

एक ललित प्रवास

सह्याद्रीची एक अखंड रांग, जिच्या प्रत्येक वळणावर इतिहासाचा धूर आणि संस्कृतीचा सुगंध आहे. या रांगेत उभा असलेला एक अभेद्य, दिव्य, आणि अद्वितीय डोंगर – मुरुंबदेवाचा डोंगर, म्हणजे पुढे आपल्याला परिचित असलेला राजगड. आज आपण त्याला “गडांचा राजा” म्हणून ओळखतो, पण त्याच्या प्रत्येक शिळेत अजूनही एक जुने नाव दडलेले आहे – मुरुंबदेव. त्या नावाच्या मुळाशी दडलेली गोष्ट म्हणजे केवळ शब्दांची नव्हे, तर संपूर्ण सह्याद्रीच्या आत्म्याची आहे.

ब्रह्मदेवाची कल्पना

प्राचीन काळात या डोंगराला “ब्रह्मदेवाचा डोंगर” म्हणून ओळखले जात असे. सृष्टीचा निर्माणकर्ता ब्रह्मदेव आणि त्यांची सहधर्मचारिणी पद्मावती – या दिव्य दांपत्याचा हा निवास मानला जात असे.

शिखरावरच आजही पद्मावती देवीचे मंदिर आहे – तीन कालखंडांचे साक्षी असलेले. पहिले प्राचीन स्वरूप तांदळाच्या पिंडीसारखे साधे, नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापलेले तेजस्वी रूप, आणि अखेर भोर संस्थानाने १९व्या शतकात केलेले रूपांतर. त्या मंदीरात अजूनही वाऱ्याच्या झुळकीबरोबर शतकांचे मंत्र गुंजतात.

शब्दांचा प्रवास – ब्रह्मदेव ते मुरुंबदेव

मराठी भाषेची गंमतच अशी – शब्द पिढ्यांबरोबर बदलतात, पण त्यांचा आत्मा टिकून राहतो.

“ब्रह्मदेव” हा शब्द लोकजीवनात उतरला आणि कालांतराने उच्चार, बोली, आणि काळ यांच्या संगतीने तो असा चालत गेला –

• ब्रह्मदेव
• बिरमदेव
• मुरमदेव
• मुरुमदेव
• मुरुंबदेव

ही केवळ भाषेची खेळकरता नाही, तर लोकसंस्कृतीची साक्ष आहे. शब्द बदलला, पण त्यामागचा “देव” मात्र तसाच राहिला.

बहामनी आणि निजामशाहीचा काळ

१४व्या ते १६व्या शतकाच्या दरम्यान या डोंगराला “मुरुंबदेव” या नावानेच ओळखले जाई. बहामनी आणि नंतर आदिलशाहीच्या कारकिर्दीत येथे बाजी हैबतराव शिलीमकर आणि त्यांचे वडील रुद्राजी नाईक यांच्याकडे गडाची जबाबदारी होती.

मलिक अंबरच्या काळात या गडावर सत्तेची पालटं झाली, पण पर्वत मात्र कायम अभिमानाने उभा होता. नंतर शाहाजीराजे भोसले यांनी या गडाचा ताबा घेतला आणि इतिहासाने एक नवीन पान उघडले.

शिवाजी महाराज आणि नवजन्म

इ.स. १६४५. तोरणा जिंकून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे पहिले तेज प्रज्वलित केले. त्या तेजातच त्यांनी मुरुंबदेवाचा विचार केला. डोंगर मजबूत होता, पण नावात एक नवे सामर्थ्य आणायचे होते.

मग महाराजांनी म्हटले – “हा गड आता केवळ देवाचा राहणार नाही, हा राजांचा गड होईल.” आणि तेव्हाच जन्म झाला राजगडाचा – “राजांचा गड”, “गडांचा राजा”.

“मुराबाद म्हणोन डोंगर होता, त्यास वसविले. त्याचे नाव राजगड ठेविले. त्या गडाच्या चार माच्या वसविल्या.”
— कृष्णाजी अनंत सभासद

राजगड – स्वराज्याचे हृदय

राजगड हे फक्त राजधानी नव्हते, ती स्वराज्याची नाडी होती. सुमारे २६ वर्षे महाराजांनी येथेच राज्याचा पाया मजबूत केला. येथे धोरणे आखली, स्वप्नं रचली, आणि स्वराज्याचे बीज पेरले.

१६७२ मध्ये राजधानी रायगडाकडे हलवली गेली, पण राजगडाचे हृदय त्या तेजाने उजळलेलेच राहिले.

धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैभव

राजगडाच्या माथ्यावर आजही ती प्राचीन श्रद्धा टिकून आहे – पद्मावती मंदिर, ब्रह्मर्षी मंदीर, रामेश्वर महादेव, काळेश्वरी परिसर, जननी मंदिर – ही सर्व मंदिरे सांगतात की हा गड केवळ रणांगण नव्हता, तर एक तीर्थक्षेत्र होता.

डोंगर म्हणजे इथे केवळ दगड नव्हते; ते होती सृष्टी, श्रद्धा, आणि शक्तीची प्रतीकं.

राजगडाच्या शिळांवर कोरलेले क्षण

या गडावर काळ थांबला होता काही क्षणांसाठी –

• २४ फेब्रुवारी १६७० – छत्रपती राजाराम महाराजांचा जन्म.
• १२ सप्टेंबर १६६६ – आग्र्याहून सुटका करून शिवाजी महाराजांचा परतावा.
• सईबाईंचे निधन, आणि सूरत मोहिमेतील संपत्तीचे सुरक्षित संचयन – या सर्व घटना राजगडाच्या साक्षीने घडल्या.

या गडाने महाराजांच्या आनंदालाही, आणि दुःखालाही आपले हृदय दिले.

प्रकृतीचा दुर्ग

समुद्रसपाटीपासून सुमारे १३९४ मीटर उंच, नीरा, वेळवंडी, कानंदी आणि गुंजवणी यांच्या खोर्‍यात पसरलेला हा डोंगर म्हणजे प्रकृतीचा अभेद्य किल्ला. तीन माचे – पद्मावती, संजीवनी आणि सुवेळा, आणि मध्यभागी उभा बालेकिल्ला. गडाचा घेर तब्बल ४० किलोमीटर! या गडाच्या वाऱ्यात आजही तोच शौर्यगंध दरवळतो.

आजचा गड – उद्याचा संदेश

आज जेव्हा आपण राजगडावर चढतो, तेव्हा आपण फक्त एक डोंगर चढत नाही. आपण एका संस्कृतीचा, एका स्वप्नाचा, आणि एका देवतेचा प्रवास करतो.

“मुरुंबदेव” हे नाव अजूनही सह्याद्रीच्या वाऱ्यात तरंगतं. कोणी त्याला “राजगड” म्हणतो, कोणी “गडांचा राजा”, पण त्याचा आत्मा मात्र एकच आहे – ब्रह्मदेवाचा आशीर्वाद, शिवरायांची प्रेरणा, आणि आपल्या मातीतलं सामर्थ्य.

Murumbdevacha Dongar: The Sacred Mountain that Became Rajgad Fort

Nestled in the heart of the Sahyadri mountain range, there stands a majestic peak wrapped in mist and legend — Murumbdevacha Dongar, later known to the world as Rajgad Fort, the King of Forts near Pune, Maharashtra.
Every turn of the Sahyadri hills holds whispers of history and the fragrance of heritage. Among them, Rajgad stands as a divine and unyielding sentinel — a fort where nature, faith, and valor merge into one immortal story.

The Divine Beginning – Brahmadev’s Hill

In ancient times, this mighty hill was known as Brahmadevacha Dongar, the Hill of Lord Brahma, the creator of the universe, and his divine consort, Goddess Padmavati.
It was believed to be their celestial abode — a site of creation and consciousness.

At the summit even today stands the Padmavati Temple, a silent witness to centuries of faith. The temple’s form evolved through three ages —
first, a humble stone shrine from ancient times;
then, a radiant sanctum built under Chhatrapati Shivaji Maharaj;
and finally, the version restored by the Bhor royal family in the 19th century.
In its serene stillness, the temple carries the echoes of countless generations chanting in the mountain breeze.

The Journey of a Name – From Brahmadev to Murumbdev

The Marathi language holds a fascinating rhythm — words transform over time, yet their soul remains untouched.
As centuries passed, Brahmadev evolved naturally through local dialects:

Brahmadev → Biramdev → Muramdev → Murumdev → Murumbdev

This transformation was not mere linguistic play — it was the people’s voice shaping their world. The dev remained constant — faith stayed unbroken, even as the syllables shifted.

The Era of Bahamani and Nizamshahi Dynasties

Between the 14th and 16th centuries, the hill was widely known as Murumbdev. During the Bahamani and later Adilshahi reigns, the fort was entrusted to Baji Haibatrao Shilimkar and his father Rudraji Naik, guardians of this impregnable fortress.

Even through the political upheavals of Malik Ambar’s time, Murumbdev stood firm — unbowed, proud, and sacred. Eventually, Shahaji Raje Bhosale, father of Shivaji Maharaj, took control, setting the stage for history to change forever.

Shivaji Maharaj and the Rebirth of a Fort

In 1645 AD, after capturing Torna Fort, the young Shivaji Maharaj turned his eyes toward Murumbdevacha Dongar. The hill was strong, but its name needed new power — a new destiny.

Maharaj declared,

“This fort shall not belong to gods alone — it shall now belong to kings.”

Thus was born Rajgad — The Fort of Kings — The King among Forts.
As chronicler Krishnaji Anant Sabhasad wrote:

“There stood a mountain called Murumbdev. It was settled and named Rajgad. Four quarters of the fort were established.”

It was not merely a renaming; it was a spiritual coronation.

Rajgad – The Heart of Swarajya (Self-rule)

Rajgad was not just the capital; it was the heartbeat of Swarajya.
For over 26 years, Chhatrapati Shivaji Maharaj ruled from this fort — crafting policies, envisioning freedom, and building the foundation of the Maratha Empire.

Even when the capital moved to Raigad in 1672, the spirit of Rajgad Fort remained radiant — the pulse of independence still echoing in its stones.

Faith and Culture on the Summit

Rajgad is as sacred as it is strategic. The hilltop still preserves ancient shrines —
Padmavati Temple, Brahmarshi Mandir, Rameshwar Mahadev, Kaleshwari precinct, and Janani Temple.

These are not just temples; they are symbols of a civilization that saw spirituality and sovereignty as one.
Here, the stones themselves seem alive — resonating with energy, devotion, and the rhythm of the Sahyadri winds.

Moments Etched in Stone

History lingers in Rajgad’s walls.

• 24 February 1670 – Birth of Chhatrapati Rajaram Maharaj.
• 12 September 1666 – Return of Shivaji Maharaj after escaping from Agra.
• The passing of Sai Bai, his beloved queen.
• The safe storage of wealth from the Surat expedition.

Every corner of Rajgad witnessed the triumphs and sorrows of the Maratha king. The fort’s stones carry the memory of tears, dreams, and victories.

Nature’s Own Fortress

Standing 1,394 meters above sea level, surrounded by the valleys of Neera, Velvandi, Kanandi, and Gunjavani rivers, Rajgad is a masterpiece of nature’s defense.
It features three majestic spurs (mache) — Padmavati, Sanjivani, and Suvela, with the Balekilla (citadel) rising proudly at the center.
The fort’s perimeter stretches almost 40 kilometers, commanding an awe-inspiring view of the Western Ghats.

Even today, the winds that rush through Rajgad carry the scent of valor and the spirit of freedom.

Rajgad Today – A Message from the Mountains

When you climb Rajgad today, you aren’t just trekking a mountain — you’re walking through time.
You’re tracing the footsteps of Shivaji Maharaj, feeling the pulse of Murumbdev, and touching the sacred soil where faith became freedom.

“Murumbdev” still drifts in the Sahyadri breeze —
some call it Rajgad, some call it The King of Forts,
but its essence remains eternal —
the blessing of Brahmadev, the inspiration of Shivaji, and the strength of Maharashtra’s soil.

Murumbdevacha Dongar is not merely a geographical site —
it is the sacred confluence of devotion and destiny.
In its name lives creation (Brahmadev), power (Padmavati), and valor (Shivaji).

Amidst clouds and starlight, Rajgad Fort still stands — silent, radiant, and immortal.
The Fort of Kings. The King among Forts.