पडतील... पण पुन्हा
उभे देखील राहतील!
एक लहान मूल झाडावर चढण्याचा प्रयत्न करतंय. त्याचा पाय एका फांदीवरून घसरतो. ते थोडं डगमगतं. चेहऱ्यावर भीती आणि डोळ्यांत प्रश्न.
आजूबाजूला उभे असलेले मोठे मात्र अस्वस्थ होतात.
"खाली उतर!"
"तिथे जाऊ नकोस!"
"लागेल तुला!"
आणि मग एखादा मोठा हात पुढे येतो. मुलाला अलगद उचलून खाली आणतो.
मुलगा सुरक्षित राहतो. पालकांचाही जीव भांड्यात पडतो.
पण या सगळ्या प्रसंगात एक गोष्ट घडायची राहून जाते. त्या मुलाला स्वतःचा तोल सांभाळण्याची, परिस्थितीचा अंदाज घेण्याची आणि स्वतःच्या क्षमतेची चाचपणी करण्याची संधी मिळत नाही.
आपण त्याला पडण्यापासून वाचवलं. पण कदाचित त्याला स्वतःला सावरण्याची संधीच दिली नाही.
सुरक्षित बालपण की अनुभवहीन बालपण?
आजच्या शहरी बालपणाकडे पाहिलं तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. मुलांच्या आयुष्यात सुरक्षिततेची साधनं खूप वाढली आहेत; पण स्वतंत्रपणे काही करून पाहण्याच्या संधी कमी झाल्या आहेत.
खेळण्यासाठी मऊ गाद्या, ठरावीक खेळणी, अतिसुरक्षित आणि ठरावीक चौकटीतली खेळाची मैदानं, प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवणारे मोठे आणि प्रत्येक अडचणीच्या आधी मदतीला धावणारे पालक.
मुलांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणं अर्थातच आवश्यक आहे. पण सुरक्षितता आणि प्रत्येक संभाव्य धोका टाळणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
मुलांना प्रत्येक वेळी पडण्यापासून वाचवणं म्हणजे त्यांना सक्षम बनवणं नाही.
कारण आयुष्यातील प्रत्येक अडचणीसमोर एखादा मोठा माणूस उभा राहणार नाही. काही प्रसंगांना मुलांना स्वतःच सामोरं जावं लागणार आहे.
आणि त्याची तयारी बालपणातच होते.
Risky Play म्हणजे नेमकं काय?
बालविकासाच्या संदर्भात 'Risky Play' ही संकल्पना महत्त्वाची मानली जाते.
Risky Play म्हणजे धोकादायक किंवा बेफिकीर खेळ नव्हे. तर मुलांना वयानुसार आणि क्षमतेनुसार काही प्रमाणात आव्हानात्मक, अनिश्चित आणि स्वतःच्या निर्णयांवर अवलंबून असलेल्या खेळांचा अनुभव देणं.
थोडं सांगायचं तर:
- एखाद्या छोट्या, उंच टेकडीवर स्वतः चढून जाणं आणि खाली उतरण्याचा रस्ता स्वतः शोधणं.
- झाडाच्या खालच्या फांदीवर स्वतःच्या बळावर चढण्याचा प्रयत्न करणं.
- रानात फिरताना किंवा सुरक्षित देखरेखीखाली ओढा ओलांडताना पाय कुठे आणि कसा ठेवावा हे स्वतः डोकं चालवून ठरवणं.
- माती, काटे, दगड, चिखल आणि चढ-उतार यांचा थेट संपर्क पायाखाली अनुभवणं.
- आपल्या हातांनी काहीतरी बनवताना ते बिघडलं तरी स्वतः ते सुधारणं.
- एखाद्या खेळात हरल्यावर रडत बसण्याऐवजी नव्या जोमाने पुन्हा प्रयत्न करणं.
या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या अनुभवातून मूल खूप काही शिकत असतं. पाय कुठे टेकावा? किती ताकद लावावी? आपली क्षमता किती आहे? कोणता निर्णय योग्य ठरतोय? आणि गडबड झालीच, तर त्यातून सुरक्षितपणे बाहेर कसं पडावं? याचं कोणतंही पुस्तक कोणी शिकवत नाही. मुलं ती अनुभवाच्या शाळेतून स्वतः शिकतात.
अर्थात, या अनुभवांमध्ये मुलांचं वय, त्यांची क्षमता आणि आजूबाजूची परिस्थिती लक्षात घेणं आवश्यक आहे. योग्य देखरेख आणि आवश्यक ती सुरक्षितता राखणं ही मोठ्यांची जबाबदारी आहे.
पडणं हीसुद्धा शिकण्याची एक सुंदर प्रक्रिया आहे!
एखादं लहान मूल सायकल शिकताना सुरुवातीला कितीतरी वेळा पडतं, गुडघे खरचटवून घेतं. आपण जर प्रत्येक वेळी 'नको बाबा, लागू नये' म्हणून त्याला सायकलला हातही लावू दिला नाही, तर ते कधीच सायकल चालवायला शिकू शकणार नाही ना?
चालताना धडपडणं, पळताना अडखळणं, डोंगरावर चढताना दमछाक होणं, काहीतरी बनवताना ते हातातून पडून मोडणं आणि पुन्हा नव्या उमेदीने उभं राहणं... या सगळ्या गोष्टी पोरांच्या मेंदूला आणि मनाला खऱ्या अर्थाने पैलू पाडतात.
मुलं नुसत्या यशातून शिकत नाहीत; उलट प्रयत्न, चुका, निराशा आणि पुन्हा एकदा जिद्दीने उभं राहण्याच्या प्रक्रियेतून त्यांच्यात खरी चिकाटी निर्माण होते. स्वतःच्या ताकदीवर गाढ विश्वास बसतो.
मानसशास्त्रात यालाच आपण 'Self-efficacy' म्हणतो. म्हणजेच एखादी गोष्ट मी माझ्या स्वतःच्या बळावर करू शकतो, हा स्वतःच्या ताकदीवर असलेला अटळ विश्वास! हा आत्मविश्वास नुसती कौतुकाची थाप देऊन कधीच येत नाही. तो प्रत्यक्ष प्रयत्नांतून, स्वतः निर्णय घेण्यातून, यशस्वी अनुभवांतून आणि अडचणींवर मात करण्याच्या अनुभवातूनच पक्का होतो.
प्रत्येक वेळी मदतीचा हात देणं खरंच गरजेचं असतं का?
समजा, तुमचं मूल वाटेतील एखादा मोठा दगड ओलांडायचा प्रयत्न करतंय. ते अडखळतंय, मागे येतंय आणि पुन्हा जोर लावून प्रयत्न करतंय. अशा वेळी आपण लगेच धावून जाऊन हात देण्याऐवजी जरा बाजूला थांबून पाहू शकतो का?
थोडे थांबून त्यालाच विचारू शकतो:
"या दगडाच्या पलीकडे जाण्याचा दुसरा काही मार्ग सुचतोय का बघ?"
"हे बघ, तुला हे स्वतः करून बघायचं आहे का?"
अशा साध्या प्रश्नांमधून मुलांच्या छोट्या डोक्यात विचार करण्याची नवी कवाडं उघडतात. अर्थात, पोरगं जर खरोखरच धोकादायक परिस्थितीत असेल, गंभीरपणे लागायची शक्यता असेल किंवा परिस्थिती पूर्ण आटोक्याबाहेर असेल, तर तिथे आपण आई-वडील म्हणून तातडीने धावून जायलाच हवं. याचा अर्थ पोरांना त्यांच्या नशिबावर सोडून देणं असा नाही, तर योग्य त्या सुरक्षित मर्यादेत त्यांना स्वतःचे अनुभव मोकळेपणाने घेऊ देणं आहे.
आपण मोठ्यांनी फक्त प्रत्येक अडचण दूर करणारे जादूगार न बनता, मुलांना त्या अडचणींना छाती काढून सामोरं जाण्यासाठी खऱ्या अर्थाने सक्षम करणारे मार्गदर्शक असायला हवं.
निसर्ग जो शिकवतो, तो चार भिंतींच्या क्लासमध्ये कधीच शिकता येत नाही!
निसर्गाच्या सानिध्यात मुलं जेव्हा जातात, तेव्हा त्यांना प्रत्येक पाऊल अतिशय विचारपूर्वक टाकावं लागतं. रानात पाय मोकळे करताना जमिनीचा पोत सतत बदलत राहतो. कधी मऊ माती, कधी खरखरीत खडक, कधी निसरडी चिखलाची वाट!
खळाळता ओढा ओलांडताना पाण्याचा तो वेग आणि प्रवाह स्वतःच्या अनुभवातून समजून घ्यावा लागतो. एखादी टेकडी चढताना शरीराचा तोल कसा सांभाळायचा हे शिकावं लागतं. झाडाच्या बुंध्याशी बसताना आजूबाजूच्या मुंग्या, कीटक आणि पानांची सळसळ जवळून जाणवते. निसर्गात सगळं काही आपल्या मर्जीप्रमाणे किंवा घरातल्या एसी खोलीसारखं नसतंच मुळी!
आणि म्हणूनच निसर्ग मुलांमध्ये निरीक्षणशक्ती, स्वतः निर्णय घेण्याची ताकद, संयम, चिकाटी आणि आत्मविश्वास असे गुण विकसित होण्यास मदत करतो. निसर्गातील प्रत्येक अनुभवाचं ठरवून दिलेलं असं कोणतंही तयार उत्तर नसतं. मुलांना स्वतःची उत्तरं स्वतःच शोधावी लागतात. कदाचित म्हणूनच मुक्त खेळ आणि निसर्गातील अनुभव बालविकासासाठी इतके लाखमोलाचे ठरतात.
पालक म्हणून आपण काय करायला हवं?
आपल्याला आपल्या मुलांना कोणत्याही धोक्यात टाकायचं नाहीये, पण म्हणून त्यांना प्रत्येक साध्या अनिश्चिततेपासून कुलूप लावून जतन करूनही ठेवायचं नाहीये. काही अगदी छोट्या गोष्टींपासून आपण सुरुवात करू शकतो:
- पोरांना मोकळ्या हवेत मनसोक्त खेळू द्या. प्रत्येक खेळाला विनाकारण नियम आणि प्रत्येक कृतीला गुणांची परीक्षा जोडून ठेवू नका.
- वयानुसार त्यांना रानात चढणं, उडी मारणं, धावणं आणि मातीत-पाण्यात खेळण्याचे अस्सल अनुभव घेऊ द्या.
- प्रत्येक छोट्या अडचणीच्या वेळी लगेच धावून जाऊ नका. आधी त्यांना स्वतःहून थोडासा संघर्ष करू द्या.
- मुलं कुठेतरी चुकलीच, तर त्यांना ओरडण्यापेक्षा त्या अनुभवातून काय शिकायला मिळालं, यावर शांतपणे गप्पा मारा.
- त्यांना स्वतःचे छोटे-छोटे निर्णय स्वतः घेऊ द्या. प्रत्येक लहान गोष्टीसाठी मोठ्यांच्या परवानगीची किंवा मदतीची गरज नसते, हा अनुभव त्यांना लहानाचे मोठे होऊ द्या.
- सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, आपल्या स्वतःच्या भीतीचा आणि मुलांच्या प्रत्यक्ष धोक्याचा मेळ घाला. अनेकदा मुलांना असलेला प्रत्यक्ष धोका आणि आपल्याला वाटणारी भीती या दोन वेगळ्या गोष्टी असतात!
शेवटी काय...
मुलं जेव्हा जेव्हा पडतात, तेव्हा पालक म्हणून आपलं काळीज नक्कीच चर्र करतं. त्यांना थोडं जरी लागलं, तरी अंगावर काटा येतो. डोळ्यात पाणी आलं की आपण सुन्न होतो. हे सगळं अगदी स्वाभाविक आहे, कारण आपण त्यांची मायेने काळजी करतो.
पण मुलांच्या प्रत्येक अडखळण्याला त्यांचं अपयश समजण्याची गरज नसते आणि प्रत्येक चुकीला मोठा डोंगर मानण्याचीही गरज नसते.
कधीकधी मुलांना पडू देणं म्हणजे त्यांच्यावरचं प्रेम कमी करणं मुळीच नसतं; उलट त्यांच्या क्षमतेवर आणि ताकदीवर दाखवलेला तो गाढ विश्वास असतो!
आपण आपल्या मुलांसाठी आयुष्यभर काटेकुटे नसलेला अगदी गुळगुळीत रस्ता कधीच तयार करू शकणार नाही. पण त्या रस्त्यावर येणाऱ्या प्रत्येक खाचखळग्याला छाती काढून सामोरं जाण्याचं बळ मात्र त्यांच्यात नक्कीच निर्माण करू शकतो.
चला, मुलांना फक्त सुरक्षित राहायलाच नाही, तर कठीण प्रसंगात स्वतःच्या पायावर सक्षम व्हायलाही शिकवूया! कारण आपण त्यांना नेहमीच पडण्यापासून वाचवत राहिलो, तर ती स्वतःच्या ताकदीवर उभं राहण्याची कला कधीच शिकू शकणार नाहीत.